آموزش نجوم و منظومه ی خورشیدی

درس چهارم آموزش نجوم : منظومه ی خورشیدی (دیگر بخش ها)
آموزش نجوم مقدماتی

در منظومه ی خورشیدی به جز سیارات که شناخته شده ترین بخش ها هستند ، اجزای دیگری هم وجود دارند . در این جا با هم مروری کوتاه بر این اجزا داریم .

ماه ها

هلال ماهماه ها (قمرها) نوعی سیاره اند که گرفتار سیاره ای بزرگ تر شده اند . به بیان دیگر قمرها اجرامی هستند که به دور یک سیاره در گردش اند .

در منظومه ی خورشیدی سیاره ی هرمز بیش ترین تعداد ماه را دارد و پس از آن زحل با 60 ماه در ردیف دوم قرار دارد .

سیاره ی زنده ی ما نیز دارای یگانه ماهی است که تقریباً هر سی روز یک بار به دور آن می گردد . ( رصد ماه نو از دیدگاه منجمان آماتور به ویژه در ایران اهمیت زیادی دارد . هنگام آغاز و پایان ماه رمضان ، این اهمیت دو چندان می شود زیرا حساسیتی ویژه برای همه ی مردم دارد . )

سیاره ی تیر و ناهید دو سیاره ی منظومه ی ما هستند که بدون ماه می باشند ، دلیل این هم روشن است . نزدیکی زیاد این دو سیاره به خورشید باعث می شود اگر جرمی بخواهد به دور آن ها بچرخد ، تحت گرانش بسیار زیاد خورشید به سمت آن حرکت کند .

کمربند سیارکی

این کمربند که در منظومه ی خورشیدی قرار دارد ناحیه ای وسیع بین دو سیاره ی بهرام و هرمز است و شامل میلیارد ها سیارک ( اجرام اغلب سیب زمینی شکل – با شکل نا منظم – که به دور ستاره ای در گردش باشند ) و قطعات سنگ می باشد .

سیارک های این کمربند ممکن است کربنی ، سنگی و یا فلزی باشند .

سیارک سرس باپهنای 933 کیلومتر (57 مایل) بزرگترین و اولین سیارکی است که در سال 1801 کشف گردید. این سیارک به گونه ای غیر عادی بزرگ است، چرا پهنای اکثر سیارکها از250 کیلومتر تجاوز نمی کند. تخمین زده شده است که تقریبا یک میلیارد سیارک دارای پهنای بیش از یک کیلومتر (6/0 مایل) می باشند.
سیارکهایی که قطرشان بیش از 300 کیلومتر (185 مایل) است، کروی هستند. سیارکهای کوچکتر، شکل نامنظمی دارند. کوچکترین سیارکها ذرات غبار هستند که قطرشان از سر یک سوزن بیشتر نمی باشد.
حدود 6/4 میلیارد سال پیش، جرم کمربند سیارکی تقریبا 1200 برابر جرم امروزی خود بود. کمربند در آن زمان شامل اجسامی صدها برابر بزرگتر از “سرس” (بزرگترین سیارک شناخته شده ) بود.

هنگامیکه این اجسام به همدیگر برخورد کردند،جاذبه ی سیاره ی هرمز مانع از چسبیدن آنها به یکدیگر گردید، در نتیجه آنها به تکه های کوچکتر تقسیم شدند. بسیاری از این سیارکها درمنظومه ی خورشیدی پخش شده اند. این سیارکها، یا به سطح سیارات و اقمار مختلف برخورد می کنند یا به درون خورشید می افتند .

بیش از 90 درصد سیارکها درکمربند سیارکها قرار دارند. بین 3 تا6سال طول می کشد تا این سیارکها مدار گردش خود بدور خورشید را طی کنند. بقیه را که در کمربند نیستند ، معمولا بصورت گروهی طبقه بندی می شوند که هر گروه مدار خاص خودش را دارد. سیارکهای تروایی (برجیسی) دو گروه از سیارکهای کاملا تیره هستند که در مدار سیاره ی هرمز (برجیس) قرار دارند. یکی از این دو گروه جلوتر از هرمز و دیگری بدنبال سیاره ی مشتری حرکت می کند . مدار گردش سیارکهای گروههای آمور، آپولو، و آتن به زمین نزدیکتر است.

>> برخورد دو سیارک

کمر بند کویی پر

کمربند کویی پر ناحیه ای شامل قطعاتی از جنس یخ است که پس از سیارات منظومه ی خورشیدی قرار گرفته است . مدار گردش کمربند کویی پر به دور خورشید با مدار گردش سیارات یکی نیست و با آن زاویه می سازد .

دنباله دار ها

اگر ذرات کمربند کویی پر وارد بخش سیاره ای منظومه ی خورشیدی شوند ، مقداری از جرم برخی از آن ها در اثر نور و گرانش خورشید به انرژی تبدیل می شود و برخی دیگر هم بر اثر بازتاب نور خورشید به صورت دنباله دار دیده می شوند .

-> برخی دنباله دارها ( مانند هیل-باب ) دو دنباله دارند . یکی در اثر برخورد پرتوها و غبارهای خورشیدی که امتداد آن به خورشید می رسد و دیگری در اثر حرکت دنباله دار و انرژی آزاد شده از آن ، که مسیر حرکت دنباله دار را مشخص می کند .

دنباله دارها می توانند مسیری بیضی ، سهمی و یا هذلولی داشته باشند . اگر مسیر حرکت دنباله دار بیضی شکل باشد ، دارای دوره ی تناوب خواهد بود ( به این معنی که پس از مدت زمان مشخصی دوباره از یک نقطه دیده خواهد شد ) ولی اگر مسیر آن سهمی و یا هذلولی باشد دوره ی تناوب ندارد و تنها یک بار از یک نقطه دیده می شود .

شهاب واره ها

اجرامی که با سرعت زیاد در فضا حرکت می کنند . منشا آن ها می تواند کمربند سیارکی یا باقی مانده ی عبور یک دنباله دار باشد .

شهاب

شهابواره ای که وارد جو زمین شود ، در اثر گذر از جو می سوزد و نور حاصل از سوختن آن ، به صورت خط روشنی در آسمان شب دیده می شود . در این صورت آن را شهاب می نامند .

اگر شهاب آن قدر بزرگ باشد که بخشی از آن به زمین برسد ، به قسمتی که بر روی سطح زمین افتاده است ، شهاب سنگ گفته می شود . شهاب سنگ ها دارای چگالی زیادی می باشند و معمولاً حاوی مقادیر زیادی آهن هستند و به همین دلیل اگر قطب نمایی در کنار آن ها قرار دهیم ، عقربه ی قطب نما را منحرف می کنند .

نکته> اگر شهاب سنگ بسیار بزرگ باشد و در هنگام افتادن بر روی زمین نور خیره کننده ای ایجاد کند ، آن را آذرگوی می خوانند .

بارش شهابی و رگبار شهابی

هنگامی که زمین از درون بخشی پر سیارک یا یک دنباله دار گذر کند ، بارش شهابی به وجود می آید و در هنگام بارش شهابی می توان تعداد زیادی شهاب را در ساعت مشاهده کرد و منظره ی بسیار زیبایی را در آسمان شب شاهد بود !

همان گونه که از نام رگبار شهابی نیز بر می آید ، بارش شهابی ای را که بسیار شدید باشد ، رگبار شهابی می نامند . در این هنگام آسمان توسط خطوط درخشان نورباران خواهد شد . یک آتش بازی آسمانی و سترگ(عظیم) !

پایان مطلب آموزش نجوم و منظومه ی خورشیدی
منبع :ایرانیکا